A Love Supreme- 100 jaar John Coltrane
Vandaag, 23 september 2026, is het 100 jaar geleden dat de grote jazz-legende John Coltrane werd geboren, al werd hij slechts 41 jaar oud (hij overleed in 1967).
Hoewel misschien net zo’n groot cliché als de bekende rijtjes van drie: Leonardo-Michelangelo-Rafael, Hals-Rembrandt-Vermeer, Cezanne-van Gogh-Gaugain, Giotto-Masaccio-Fra Angelico, Haydn-Mozart-Beethoven, Schönberg-Webern-Berg, Hermans-Mulisch-Reve, of Bach-Beethoven-Brahms (de 3 B’s! ik kom er zo nog op terug), zit er toch een kern van waarheid in het bekende rijtje van de grootste vijf vernieuwers van de jazz: Louis Armstrong-Duke Ellington-Charlie Parker-Miles Davis-John Coltrane.
John Coltrane is de hekkensluiter van dit rijtje, belichaamt het eindpunt van een ontwikkeling, zijn oeuvre bereikt de ultieme verwezenlijking en voltooiing van de avant-garde, het modernisme in de jazz. Luister naar zijn plaat Ascension (letterlijke vertaling Hemelvaart), uit 1967; radicaler dan dit is bijna niet mogelijk. In Ascension (hier te beluisteren https://www.youtube.com/watch?v=HRKX-NZTDVI&list=RDHRKX-NZTDVI&start_radio=1) is de jazz zo abstract geworden , dat je bijna van conceptuele jazz kunt spreken (vergelijkbaar met de positie die 4’33’’ van John Cage in de klassieke muziek inneemt, zie https://www.youtube.com/watch?v=JTEFKFiXSx4 ). Grote namen na hem, denk bijvoorbeeld aan Herbie Hancock, Chick Corea, Michael Brecker, tot en met de hedendaagse jazzmusici, kun je wat mij betreft tot het postmodernisme rekenen en zijn van na de modernistische ontwikkeling in de jazz.
A Love Supreme is weliswaar gecomponeerd voor jazz-kwartet en uitgevoerd door het legendarische Coltrane Quartett (John Coltrane- tenorsaxofoon, McCoy Tyner- piano, Jimmy Garrison-bas en Elvin Jones- drums), maar het heeft de vorm van een klassieke symfonie, in de beste traditie van Beethoven en Brahms (twee van de drie B’s1). Voor wie er de tijd voor wil nemen, het loont absoluut de moeite om eerst geconcentreerd te luisteren naar de vijfde symfonie van Beethoven (zie bijv. https://www.youtube.com/watch?v=a9UApyClFKA&list=RDa9UApyClFKA&start_radio=1&t=8s ), vervolgens de vierde symfonie van Brahms (https://www.youtube.com/watch?v=7QLuYj2jxoc&list=RD7QLuYj2jxoc&start_radio=1&t=278s ), om tenslotte weer A Love Supreme integraal tot je te nemen.
De parallellen zullen meteen opvallen. Alle drie deze werken bestaan uit vier delen die ongeveer een zelfde soort ontwikkeling volgen. Zie bijvoorbeeld Beethovens noodlotsmotief, dat in alle drie de delen terugkeert in een andere variatie, in het laatste deel als het overwinningsmotief. Coltrane maakt overduidelijk gebruik van eenzelfde soort motief, dat begint in de bas, 30 seconden na aanvang van het eerste deel. Dit motief blijft terugkeren in alle verschillende delen, in verschillende variaties.
Aan het eind van het eerste deel, bevindt zich een van de meest opmerkelijke passages van het hele stuk. Mijns inziens verwijst Coltrane hier expliciet naar de derde van de drie B’s, niemand minder dan Bach en wel naar zijn meest fundamentele werk, de Wohltemperierte Klavier, een tweedelig monumentaal werk, met een speelduur tussen de vier en vijf uur. De elkaar afwisselende preludes en fuga’s moduleren door alle toonsoorten, die westerse muziek kent (luister hier het geheel op klavecimbel https://youtube.com/playlist?list=PLr0MsaDpKsY8Dfzb9lkCT9Jc5nBNLIsTG&si=Rfi6ZxsYbzvZXYtV ).
In wezen doet Coltrane precies hetzelfde, alleen moduleert hij door de twaalf toonsoorten in precies 6o seconden. Van 4: 55 tot 5: 55 klinkt het ‘A Love Supreme’ in alle twaalf toonsoorten. Een 1 minuut versie van de Wohltemporierte Klavier. Nadat in deze minuut de hele cyclus is doorlopen, onderbreekt Coltrane zijn spel en spreekt hij de formule uit: “A Love Supreme”. Ik denk niet dat het heel vergezocht is om het eerste deel, getiteld “Acknowledgment” te zien als een groot eerbetoon aan Bach, die met zijn Wohltemporierte Klavier de volledige reikwijdte van de westerse harmonieleer omvat.
Naast de verwijzingen naar de Europese klassieke muziek (Bach, Beethoven, Brahms), is dit werk gegrond in de traditie van de Afrikaans Amerikaanse muziek. Coltrane mag dan misschien de meest uitgesproken exponent van de avant-garde zijn, in dit werk wordt voortdurend verwezen naar de twee genres die aan de basis van de jazz stonden; de blues en de spiritual.
Denk alleen al aan de voortdurende zg ‘call and response’ motieven, vaak tussen de individuele musici van het kwartet. Call and response- motieven komen vaak voor in zowel de traditionele blues als spirituals, maar ook in bij de bigbands uit het swingtijdperk (de zg riffs). Hoewel er door het hele stuk bezaaid is met bluesy elementen (intervallen, intonaties, modi), is er een deel dat gecomponeerd is naar het traditionele 12 maten systeem en het akkoordenverloop van de traditionele blues, al is op het eerste gehoor niet meteen herkenbaar. Het gaat om het gejaagde derde deel, “Pursuance”, het scherzo, als je de indeling A Love Supreme als een klassieke symfonie beschouwt (wellicht is het aardig om te vergelijken met de derde delen van Beethoven 5 en Brahms 4). Hoewel dit scherzo vooral gejaagd en soms zeer dissonant klinkt (volgens mij bevat het ook polytonale elementen), is de onderliggende harmonische lijn een twaalfmatige blues (1-1-1-1-4-4-1-1-5-4-1-1). Wel in een moordend hoog tempo.
Het lyrische slotdeel, getiteld “Psalm” is een monumentale finale van dit symfonische werk (nogmaals, vergelijk met de slotdelen van Beethoven 5 en Brahms 4). Het is een katharsis, een spirituele hymne. Maar het is ook letterlijk een psalm. Met de oorspronkelijke platenhoes was een tekst meegeven van deze psalm. Coltrane draagt met zijn saxofoon, in melodie, deze tekst voor. Zijn solo volgt de intonatie en het ritme van de woorden.
Wie dit een keer op een prachtige manier hoorbaar heeft gemaakt is de grote jazz-vocalist Jon Hendricks (1921-2017). In een dienst van the Church of John Coltrane (die bestaat echt, zie https://www.coltranechurch.org/). Zie hier hoe hij Coltrane’s psalm voordraagt ()https://www.youtube.com/watch?v=PkOcK1Vw2Is&list=RDPkOcK1Vw2Is&start_radio=1 ).
A Love Supreme kan worden gezien als het hoogtepunt van het beroemde John Coltrane Quartet. Hoewel de muziek wat toegankelijker klinkt voor een ongeoefende luisteraar dan sommige andere muziek van Coltrane uit dezelfde periode, ontbreekt het niet aan diepgang en complexiteit.
Part I – Acknowledgement 0:00
Part II – Resolution 7:42
Part III – Pursuance 15:02
Part IV – Psalm 25:44
Line-up:
John Coltrane — bandleader, liner notes, vocals, soprano and tenor saxophone
McCoy Tyner — piano
Jimmy Garrison — double bass
Elvin Jones — drums
leave a comment